ಭಾರತದಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದ: ಜಪಾನ್, ಜರ್ಮನಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದಿಂದ ಬೇಡಿಕೆ

2026ರಲ್ಲೇ 18 ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 5.5 ಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿವೆ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಒಪ್ಪಂದದ ಶೇ. 70ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲು ರಫ್ತಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಮಾರು 90 ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ರೂ. ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿ ಭಾರತ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಈವರೆಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು 5,55,610 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿವೆ.

ಈ ವರ್ಷ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 2023ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್ ಆರಂಭವಾದ ಬಳಿಕ ಒಟ್ಟು 23 ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 18 ಒಪ್ಪಂದಗಳು 2026ರಲ್ಲೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 4 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‌ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆಯಾಗಲಿದೆ.

ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶೇ. 70ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲು ರಫ್ತಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲು ಸುಮಾರು 90 ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ರೂ. ಅಂದರೆ, ಸುಮಾರು 9.5 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಹೂಡಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಭಾರತದ ಶುದ್ಧ ಇಂಧನ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ಪಾದನಾ ಗುರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಯೋಜನೆಗಳು ಭಾರತದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಖರೀದಿದಾರರು ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು, ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನವನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಗ್ರಾಹಕರು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ?

ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಂಡವಾಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ಇಂಧನವನ್ನು ಖರೀದಿಸುವವರು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಇಂಧನವನ್ನು ನಿಗದಿತ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಖರೀದಿಸುವುದಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಖಚಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಜಗತ್ತಿನ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಯೋಜನೆಗಳು ಖರೀದಿದಾರರೊಂದಿಗೆ ಇಂತಹ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಆಗದ ಕಾರಣ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅನುಕೂಲ ಒದಗಿಸಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇತರ ಹಲವು ದೇಶಗಳ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಖಚಿತವಾದ ಖರೀದಿದಾರರು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.

ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಪೂರೈಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ‘ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಮಾಣ’ ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರತದಿಂದ ಸಾಗಣೆಯಾಗುವ ಬಹುತೇಕ ಇಂಧನ ನೇರವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅನಿಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅನಿಲವನ್ನು ದೂರದ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ದುಬಾರಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಕರು ಅದನ್ನು ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಮೆಥನಾಲ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಇಂಧನಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಹಡಗುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಬಹುದು.

ಅಮೋನಿಯಾದ ತೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇ. 18ರಷ್ಟು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಟನ್‌ಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೆಥನಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪ್ರಮಾಣ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ. ಅದು ಸುಮಾರು ಶೇ. 12.5ರಷ್ಟಿದೆ.

ಒಟ್ಟು 5,55,610 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ವಾರ್ಷಿಕ ಪೂರೈಕೆ ಪ್ರಮಾಣವು 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿರುವ ಉತ್ಪಾದನಾ ಗುರಿಯ ಶೇ. 11ರಷ್ಟಾಗಿದೆ.

ಜಪಾನ್ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ

ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಇಂಗಾಲ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಜಪಾನ್ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮತ್ತು ಅಮೋನಿಯಾವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಾನ್ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ.

ಎಸಿಎಂಇ ಗ್ರೂಪ್, ಜಪಾನ್‌ನ ಐಎಚ್‌ಐ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 4,88,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಸುವ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ಮಿಟ್ಸುಬಿಷಿ ಗ್ಯಾಸ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಕಂಪನಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 1,00,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಮೆಥನಾಲ್ ಪೂರೈಸುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೂ ಸಹಿ ಹಾಕಿದೆ.

ಲಾರ್ಸನ್ ಆ್ಯಂಡ್ ಟೂಬ್ರೊ (ಎಲ್‌ ಆ್ಯಂಡ್ ಟಿ) ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಟೋಚು, ವರ್ಷಕ್ಕೆ 3,00,000 ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶದ ಕಂಪನಿಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ. ಈ ಪೂರೈಕೆ 2029ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಭಾರತದ ಎಎಂ ಗ್ರೀನ್ ಕಂಪನಿ, ಜಪಾನ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಜೆಇಆರ್‌ಎ ಜೊತೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ತಾತ್ವಿಕ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 70,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆಯಾಗಲಿದೆ.

ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಜಪಾನ್‌ನ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೋನಿಯಾವನ್ನು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಬಳಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆಯೂ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಲಿದೆ.

ಯುರೋಪ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ

ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಯುರೋಪ್ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ಈ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತವು 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಕೆಜಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಎರಡು ಕೆಜಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರಬೇಕು. ಆಗ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಈ ಮಾನದಂಡವು ಇಲ್ಲಿನ ಇಂಧನವನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯಾಗಿದೆ.

ಜರ್ಮನಿಯ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹಿಂಟ್ಕೊ ಜಿಎಂಬಿಎಚ್ ಸಂಸ್ಥೆ, ಶುದ್ಧ ಇಂಧನ ಆಮದುಗಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಎಚ್‌2ಗ್ಲೋಬಲ್ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಎಎಂ ಗ್ರೀನ್ ಕಂಪನಿ ಏಷ್ಯಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ವಿಜೇತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂಟ್ಕೊ ಮುಂದಿನ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಎಂ ಗ್ರೀನ್‌ನಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ 585 ಮಿಲಿಯನ್ ಯುರೋ ಮೌಲ್ಯದ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಮೂಲದ ಅಮೋನಿಯಾವನ್ನು ಖರೀದಿಸಲಿದೆ. ಇದರ ಮೊದಲ ಪೂರೈಕೆ 2029ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಎಎಂ ಗ್ರೀನ್ ಕಂಪನಿ ಜರ್ಮನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಇಂಧನ ಸಂಸ್ಥೆ ಯುನಿಪರ್ ಜೊತೆಗೂ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2,50,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಜೌನೊ ಜೂಲ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು ಸೆಲೆಕ್ಟ್ ಎನರ್ಜಿ ಜಿಎಂಬಿಎಚ್‌ಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ 600 ಟನ್ ಅಂದರೆ, ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 2,19,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಟೆಂಡರ್ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಯುರೋಪ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಮೂಲದ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ

ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ ಸ್ಯಾಮ್‌ಸಂಗ್ ಸಿ ಆ್ಯಂಡ್ ಟಿ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಜೊತೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ಖರೀದಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೌಲ್ಯ 3 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪೂರೈಕೆ 2028ರ ವೇಳೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಜಪಾನ್‌ನಂತೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾವೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇಂಧನವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇಶದೊಳಗೆ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನಕ್ಕೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.

ನೆರೆಯ ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲೂ ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯ ಕಂಪನಿ, ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಎಸ್‌ಎಆರ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2,50,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಮೆಥನಾಲ್ ಪೂರೈಸುವ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಂದ ಜಾರಿಯಾದರೆ ಭಾರತದ ಶುದ್ಧ ಇಂಧನ ವ್ಯಾಪಾರ ನೆರೆಯ ದೇಶಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಲಿದೆ.

ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಭಾರತ ಒಂದೇ ದೇಶದ ಖರೀದಿದಾರ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ದೇಶದ ನೀತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಸಹಾಯಧನ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುವ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಬೆಲೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆ

ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಮೆಥನಾಲ್ ಅನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಪೂರೈಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾನ ಬಲಗೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಸಿ ನೀರನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್‌ನ ಪಾಲು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಸೌರ ಮತ್ತು ಪವನ ಇಂಧನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ದರದಲ್ಲಿನ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸರ್‌ಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ದುಬಾರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಸುವ ಇತರ ದೇಶಗಳ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗಿಂತ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಸಾಗಣೆ ವೆಚ್ಚ ಸೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕವೂ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಧನ ಪೂರೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ, ಎಚ್‌2ಗ್ಲೋಬಲ್‌ನಂತಹ ಸಹಾಯಧನ ಆಧಾರಿತ ಟೆಂಡರ್‌ಗಳಲ್ಲೂ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಟೆಂಡರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೆಲೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಿಡ್‌ಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನದ ಬಳಕೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಹಡಗು ಸಾಗಣೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಮೆಥನಾಲ್ ಅನ್ನು ಶುದ್ಧ ಇಂಧನವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 2050ರ ವೇಳೆಗೆ ಹಡಗು ಸಾಗಣೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿವ್ವಳ ಶೂನ್ಯ ಇಂಗಾಲ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಸಾಧಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗರ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಇಂಧನ ಪೂರೈಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಇಂಧನಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.

ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲೂ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನೊಂದಿಗೆ ಅಮೋನಿಯಾ ಬೆರೆಸಿ ಬಳಸುವ ವಿಧಾನ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ರಸಗೊಬ್ಬರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್‌ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಇಂಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂಗಾಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಇವು ಪರ್ಯಾಯವಾಗುತ್ತಿವೆ.

ದೇಶೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲೂ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಳ

ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನ ಯೋಜನೆ ರಫ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ದೇಶದೊಳಗೂ ಇದರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.

ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಿವರ್ತನೆಗಾಗಿ ರೂಪಿಸಿರುವ ‘ಸೈಟ್’ (SIGHT) ಯೋಜನೆಯಡಿ, ದೇಶದ 11 ರಸಗೊಬ್ಬರ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 6,70,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಪೂರೈಸಲು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಅಮೋನಿಯಾಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು. ಭಾರತವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ದ್ರವೀಕೃತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ (ಎಲ್‌ಎನ್‌ಜಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಸಿರು ಅಮೋನಿಯಾ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಈ ಆಮದು ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು.

ಇದೇ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್, ಭಾರತ್ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಮತ್ತು ನುಮಾಲಿಗಢ್ ರಿಫೈನರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 30,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೂರೈಸುವ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೂ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ರಸಗೊಬ್ಬರ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾ ತೈಲವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾರತಕ್ಕೆ, ದೇಶದಲ್ಲೇ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ಹಸಿರು ಇಂಧನವನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸುವುದರ ಜತೆಗೆ ಇಂಧನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿರ್ಭರತೆಗೂ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್‌ಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು 2023ರ ಜನವರಿ 4ರಂದು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತ್ತು. 2029-30ರವರೆಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ 19,744 ಕೋಟಿ ರೂ. ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ 17,490 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳನ್ನು ‘ಸೈಟ್’ ಯೋಜನೆಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸರ್‌ಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಹಣವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೈಟ್’ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 3,000 ಮೆಗಾವಾಟ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸರ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು 15 ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 8.62 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

2030ರ ವೇಳೆಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ 50 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಈ ಮಿಷನ್‌ನ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ 125 ಗಿಗಾವಾಟ್ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. 8 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೂಡಿಕೆ, 6 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 5 ಕೋಟಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಗುರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ.

2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನಗಳ ಆಮದಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 1 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಳಿತಾಯವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ.

ಭಾರತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮಹತ್ವದ ಆರಂಭವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ, ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೂರೈಕೆಗಳು 2028ರಿಂದ 2030ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಲಿವೆ. ಈಗ ಈ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.

ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸರ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಜತೆಗೆ, ಜಪಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಅಮೋನಿಯಾ ಹಾಗೂ ಮೆಥನಾಲ್ ಸಾಗಿಸುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.

2026ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿದ್ದ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 8,000 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಬಾಕಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಈವರೆಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿರುವ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲೂ ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. 2030ರ ಉತ್ಪಾದನಾ ಗುರಿಯ ಶೇ. 11ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಈಗ ಒಪ್ಪಂದಗಳಾಗಿವೆ. ಅಂದರೆ, ಮಿಷನ್‌ನ ಬಹುಪಾಲು ಗುರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಪೂರೈಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.

ಈಗ ಬದಲಾಗಿರುವುದು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಜಗತ್ತು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೂ ಹೌದು. ಈ ಹಿಂದೆ ಭಾರತ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ 2027ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೂರು ಖಂಡಗಳ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಖರೀದಿ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಜತೆಗೆ, ಬೆಲೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.

ವಿಕ್ರಮ ಓದುಗರ ವಾಟ್ಸಪ್ ಬಳಗಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಮಗೊಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿ. ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ: 98800 21122