ವಸಂತದ ಸಂಜೆ; ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕರಗಿ ಹರಡುವ ಹೊತ್ತು; ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹಳದಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಸಾಸಿವೆ ಹೊಲಗಳು; ಸುಗ್ಗಿಯ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಿಂದೆದ್ದ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಸಮೂಹಗಾನದಿಂದ ಗಾಳಿಯು ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡಿರುವ ಆ ಅಪೂರ್ವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ‘ಬೈಸಾಖಿ’ಯು ಆಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಬೈಸಾಖಿ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಪಂಜಾಬಿನ ಸುಗ್ಗಿಯ ಹಬ್ಬ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; 1699ರಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ‘ಖಾಲ್ಸಾ ಪಂಥ’ಕ್ಕೆ ಅಂಕಿತವಿಟ್ಟ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಿನವದು. ಆದರೂ, 1919ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 13ರ ಆ ಹಬ್ಬದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ನೋವಾಗಿ, ಒಂದು ಕಗ್ಗೊಲೆಯ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಕಥೆಯಾಗಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ರೌಲತ್ ಕಾಯ್ದೆ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರ ಅನ್ಯಾಯದ ಬಂಧನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅಮೃತಸರದ ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಗ್‌ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು, ಹಳ್ಳಿಯ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆಯಿಂದ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದ ದಂಪತಿಗಳು ಸೇರಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಜನರಲ್ ಡೈರ್ ಆ ಹಬ್ಬದ ಮೈದಾನದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಂತೆ ಗುಂಡಿನ ಸುರಿಮಳೆಗೈದನು. ಅಂದಿನ ಹಬ್ಬದ ಆ ಹಳದಿ ಮಣ್ಣು ಸಾವಿರಾರು ನಿರಾಯುಧ ಜನರ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಗೆಚೆಲ್ಲಿತು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೈಸಾಖಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಗ್‌ನ ಭೀಕರ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದ ಮರ್ಮವನ್ನರಿಯಲು ಹೆಸರಾಂತ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಕಾಮಾ ಮ್ಯಾಕ್ಲೀನ್ ಅವರ ‘ಎ ರೆವಲ್ಯೂಷನರಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಟರ್‌ವಾರ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಕೃತಿಯು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ.
ಬೈಸಾಖಿಯ ಈ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಮಣ್ಣು ಭಾರತದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಘಟನೆ ನಡೆದ ಮರುದಿನವೇ, ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬ ಲಾಹೋರ್‌ನಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಲೇ ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಗ್‌ ತಲುಪಿದನು. ಆತನ ಹೆಸರೇ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್. ಜಾತ್ರೆಗೆ ಬಂದವರ ಒಡೆದ ಆಟಿಕೆಗಳು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿದ ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪುಟ್ಟ ಬಾಲಕನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ಆತ ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಆ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಪವಿತ್ರ ಮಣ್ಣನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಕ್ಕಿ ಗಾಜಿನ ಸೀಸೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ ಆತ, ಆ ರಕ್ತದ ಸೀಸೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತಂಗಿಯೆದುರು ಹಿಡಿದು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ನೊಗದಿಂದ ಈ ಮಣ್ಣನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಹರಿದ ಪ್ರತಿ ಹನಿ ರಕ್ತಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿಯೂ ಶಪಥಗೈದನು.
ಹೀಗೆ, ಪಂಜಾಬಿನ ಮೈಮರೆಯುವ ಆನಂದದ ಬೈಸಾಖಿ ಹಬ್ಬದ ಈ ದಾರುಣ ಅಂತ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಬೈಸಾಖಿ ಕೇವಲ ಸುಗ್ಗಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡುವ, ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟದ ಅಮರ ಜ್ವಾಲೆಯಾಯಿತು. ಈ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಬೈಸಾಖಿ ಮೇಳ ಹಾಗೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಹೆಕ್ಕಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು, ಆ ಹುತಾತ್ಮನ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ (1931ರಲ್ಲಿ ಜಿತೇಂದ್ರ ನಾಥ್ ಸನ್ಯಾಲ್ ಬರೆದ ‘ಸರ್ದಾರ್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್’ ಪುಸ್ತಕ) ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ತಕ್ಷಣವೇ ನಿಷೇಧಿಸಿತ್ತು.
ಒಂದು ಆಳವಾದ ಸತ್ಯವೆಂದರೆ, ಭಾರತದ ವಿಮೋಚನಾ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅತ್ಯಂತ ದಿಟ್ಟ ಹಾಗೂ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಅವರ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟ್ಟವೂ ಭಾರತೀಯ ಹಬ್ಬಗಳ ಪವಿತ್ರ ದಿನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅವರು ಧರ್ಮದ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅಂಧಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಒಡೆದು ಆಳುವ ಕುಟಿಲ ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಜನಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಒಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷಗಳು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಳಂಕಗೊಳಿಸಲು, ತಿರುಚಲು ಮತ್ತು ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ಅದೆಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಸಂಚನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವು! ಅವರು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಕಡೆಯ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ, ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಮುಖವಾಣಿಗಳು ಅವರನ್ನು ‘ಸಣ್ಣ-ಬೂರ್ಜ್ವಾ ಉಗ್ರವಾದಿ’ ಎಂದು ಹೀಯಾಳಿಸಿದವು ಹಾಗೂ ಅವರ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ‘ಪ್ರತೀಕಾರದ ರಾಜಕಾರಣ’ ಎಂದು ಹಳಿದವು.
ಇಂದು, ಎಡಪಂಥೀಯರ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದ್ವೇಷ, ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ತದನಂತರದ ಅವಕಾಶವಾದಿ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭದ ಕುರಿತು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದರ್ಶನವನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡುವ ಯತ್ನಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಇದು ಅತಿ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಕುರಿತು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ, ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಕ್ರಿಸ್ ಮೊಫಾಟ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ‘ಇಂಡಿಯಾಸ್ ರೆವಲ್ಯೂಷನರಿ ಇನ್ಹೇರಿಟನ್ಸ್’ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೂ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಲು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನೇ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳು: ಹೋಲಾ ಮಹಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಭಾವ
ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲ ಬೇರುಗಳು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲೇ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಅವರು 1907ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28ರಂದು ಪಂಜಾಬಿನ ಲೈಲ್‌ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಂಗಾ ಗ್ರಾಮದ ದೇಶಭಕ್ತ ಸಿಖ್ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ವರ್ಷವು ಪಂಜಾಬಿನ ಕೃಷಿ ಚಳವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಕಿಶನ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಅಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅನ್ಯಾಯದ ‘ಕಾಲುವೆ ವಸಾಹತು ಕಾಯ್ದೆ’ಯ ವಿರುದ್ಧ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತೀವ್ರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದರು. ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟು ಆರ್ಯ samajದ ಸುಧಾರಣಾ ಆಂದೋಲನ ಹಾಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಖ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಬಂಧವಾದ ‘ನಾನು ನಾಸ್ತಿಕನಾಗಿದ್ದೇನೇಕೆ?’ ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಲಾಹೋರ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ನೇಣುಗಂಬಕ್ಕೇರುವ ಕೊಂಚ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅಂದರೆ 1930ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಈ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ತಾತ ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್ ಒಬ್ಬ ಸನಾತನಿ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದವರಾಗಿದ್ದರೆಂದು ಅವರು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ತಾತನ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಲಾಹೋರ್‌ನ ದಯಾನಂದ ಆಂಗ್ಲೋ-ವೇದಿಕ್ (DAV) ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ವಾಸದ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ದೇವರಲ್ಲಿ ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದ ಗನ್‌ಭಕ್ತ ಆಸ್ತಿಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಬಂಧವು ಲಾಹ ಜಪತ್ ರಾಯ್ ಅವರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕವಾದ ‘ದಿ ಪೀಪಲ್’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 1931ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27ರಂದು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ತಾತ ಅರ್ಜುನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು 1877ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಅವರ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅದೇ ವೇಳೆ, ಅವರ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವು ಸಿಖ್ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅತೀವ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ‘ಖಾಲ್ಸಾ ಕ್ರಾನಿಕಲ್’ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಯುವ ಸಿಖ್ ಬಾಲಕರನ್ನು ವಸಂತಕಾಲದ ‘ಹೋಲಾ ಮಹಲ್ಲಾ’ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆನಂದಪುರ ಸಾಹೇಬ್‌ಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ‘ಪಾಹುಲ್’ ಅಥವ ಖಾಲ್ಸಾ ದೀಕ್ಷೆ ಕೊಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿತ್ತು. ಈ ಬಾಲ್ಯದ ಹಬ್ಬಗಳ ಆಚರಣೆಗಳು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಪಂಜಾಬಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದವು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೈಗೂಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಖಾಲ್ಸಾ ಪರಂಪರೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಆದರ್ಶಗಳು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿದವು. ಮುಂದೆ ಅವರು ಹದಿಹರೆಯದಿಂದ ಯೌವನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್, ಮೈಖೈಲ್ ಬಕುನಿನ್, ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್ ಲೆನಿನ್ ಮತ್ತು ಲಿಯಾನ್ ಟ್ರಾಟ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಹಾಗಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಾದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಬಡವರ ಸೇವೆ ಹಾಗೂ ದೀನದಲಿತರ ಪರ ನಿಲ್ಲುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪಂಜಾಬಿ ಕವಿ ವಾರಿಸ್ ಶಾ ಅವರ ‘ಹೀರ್’ ಕಾವ್ಯದ ಹಾಗೂ ಮಿರ್ಜಾ ಗಾಲಿಬ್ ಅವರ ಉರ್ದು ಗಜಲ್‌ಗಳ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದರು. ಜೈಲಿನ ಕತ್ತಲ ಕೋಣೆಯಲ್ಲೂ ಅವರು ‘ಹೀರ್’ ಕವನಗಳನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಗಾಲಿಬ್‌ರ ಕಾವ್ಯದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಎದೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ, ಅವರ ನಾಸ್ತಿಕತೆಯು ಧರ್ಮದ ಮೇಲಿನ ಒಣ ವಿರೋಧವಾಗಿರದೆ, ಒಂದು ಉದಾತ್ತ ಮಾನವೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಶ್ವದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಪಂಜಾಬಿ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಸಂತಕಾಲದ ಹೋಲಾ ಮಹಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಖಮುಖಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಾ, ಸಂಶೋಧಕ ಈಶ್ವರ್ ದಯಾಳ್ ಗೌರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ‘ಮಾರ್ಟೈರ್ ಆಸ್ ಬ್ರೈಡ್‌ಗ್ರೂಮ್: ಎ ಫೋಲ್ಕ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟ್ ಆಫ್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಿಖ್ ಶೌರ್ಯದ ಪರಂಪರೆಯು ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಉಪಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಹೇಗೆ ಬೇರೂರಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ವಿಕ್ರಮ ಓದುಗರ ವಾಟ್ಸಪ್ ಬಳಗಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಮಗೊಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿ. ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ: 98800 21122
