ಭಾಯಿ ದೂಜ್: ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಕೇತ

ಮಥುರಾದಿಂದ ಕಠ್ಮಂಡುವಿನವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆ; ಸಹೋದರನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಸಹೋದರಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ ಹಬ್ಬದ ವಿಶೇಷತೆ

ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂಭ್ರಮ ಮುಗಿದ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹಬ್ಬದ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರಿ ಆರತಿ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮ, ಅಕ್ಕಿ, ಪುಟ್ಟ ದೀಪ ಮತ್ತು ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಸಹೋದರನನ್ನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವಿಟ್ಟು, ಸಿಹಿ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಸಹೋದರ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದಿಂದ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಹೋದರನೂ ಸಹೋದರಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯ ಅಡಗಿದೆ. ಇದುವೇ ಭಾಯಿ ದೂಜ್. ದೀಪಾವಳಿಯ ಐದು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನವಾದ ಇದನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದ್ವಿತೀಯೆಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಯಮ ದ್ವಿತೀಯೆ ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಿದರೂ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲ ಆಶಯ ಒಂದೇ.

ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ದಿನ

ಭಾಯಿ ದೂಜ್ ಹಬ್ಬದ ಹಿಂದೆ ಯಮಧರ್ಮರಾಜ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಹೋದರಿ ಯಮುನೆಯ ಕುರಿತಾದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಿದೆ.

ಮೃತ್ಯುವಿನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಯಮಧರ್ಮರಾಜ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಹೋದರಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಮುನೆ ತನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಿತೀಯೆಯಂದು ಯಮನು ಆಕೆಯ ಮನೆಗೆ ಬಂದನು.

ಸಹೋದರಿ ಯಮುನೆ ತಿಲಕವಿಟ್ಟು, ಹಾರ ಹಾಕಿ ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಳು. ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿ ಊಟ ಬಡಿಸಿದಳು. ಸಹೋದರಿಯ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಯಮನು ಆಕೆಗೆ ವರವೊಂದನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಈ ದಿನ ಸಹೋದರಿಯಿಂದ ತಿಲಕ ಹಾಕಿಸಿಕೊಂಡು ಆಕೆಯ ಕೈಯಿಂದ ಊಟ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಹೋದರನಿಗೆ ಅಕಾಲಿಕ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ನಂಬಿಕೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋದನು. ಸುಭದ್ರೆ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಹೂವು ಮತ್ತು ತಿಲಕವಿಟ್ಟು ಸಹೋದರನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಳು.

ಈ ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳು ಭಾಯಿ ದೂಜ್‌ನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ರಕ್ಷಾಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಸಹೋದರ ನೀಡಿದರೆ, ಭಾಯಿ ದೂಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಹೋದರಿಯೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಯಮುನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ

ಯಮಧರ್ಮರಾಜನ ಕುರಿತಾದ ಈ ಕಥೆಗೆ ಮಥುರಾದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಕಂಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳವೇ ಮಥುರಾದ ವಿಶ್ರಾಮ ಘಾಟ್.

ಯಮ ದ್ವಿತೀಯೆಯ ಮುಂಜಾನೆ ವಿಶ್ರಾಮ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಜೋಡಿಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. ವಯಸ್ಸಾದ ಸಹೋದರಿಯರು ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರ ಕೈಹಿಡಿದು ನದಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪುಟ್ಟ ಬಾಲಕಿಯರು ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಯಮುನೆಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಈ ದಿನ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಯಮುನಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಯಮಧರ್ಮರಾಜನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಅನೇಕರು ನದಿಗೆ ಹಾಲನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಘಾಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಯಮುನಾ-ಧರ್ಮರಾಜ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ಸಹೋದರಿ ಸಹೋದರನ ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವಿಡುತ್ತಾಳೆ.

ಸ್ಥಳೀಯ ಅರ್ಚಕರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ದೇವಾಲಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಮ ಘಾಟ್ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ.

ಸಹೋದರನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಶಾಪ ಹಾಕುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ

ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಹಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ದೂಜ್ ಅನ್ನು ಗೋಧನ ಪೂಜೆ ಎಂದೂ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಿಳೆಯರು ಮುಂಜಾನೆಯೇ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ನೀರನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಗೋಧನ, ಯಮ, ಯಮುನಾ, ಹಾವು ಮತ್ತು ಚೇಳುಗಳ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಂತರ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಸಹೋದರಿಯರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರಿಗೆ ತಮಾಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಾಪ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಸಹೋದರನಿಗೆ ಎದುರಾಗಬಹುದಾದ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಈ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಶಾಪ ಹಾಕಿದ ಬಳಿಕ ಸಹೋದರಿಯರು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಸೂಚಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ರೆಂಗ್ನಿ ಗಿಡದ ಮುಳ್ಳಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಹತ್ತಿಯಿಂದ ಹಾರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅರಿಶಿನ ಮತ್ತು ಕುಂಕುಮ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಹಾರ ಎಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಸಹೋದರನ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಅಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಒನಕೆಯಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಏನನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿದರೆ, ಸಹೋದರನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಬಳಿಕ ಪೂಜೆಯ ನೈವೇದ್ಯವಾದ ಸಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಸಹೋದರರಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಜ್ರಿ ಪೂಜೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದಿನ ಉದ್ದೇಶ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹೋದರಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿದೆ.

ಲೇಖನಿ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳ ದೇವತೆ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಪೂಜೆ

ಯಮ ದ್ವಿತೀಯೆಯ ದಿನ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಇಡುವ ಮತ್ತು ಯಮಧರ್ಮರಾಜನ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ದೇವತೆ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಕಾಯಸ್ಥ ಸಮುದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕಲಂ-ದವಾತ್ ಪೂಜೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಲೇಖನಿಗಳು, ಶಾಯಿಯ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಲೆಕ್ಕಪತ್ರದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ದೇವರ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ದಿನ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಭೆಗಳನ್ನೂ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಮನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರೆ, ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕರ್ಮಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದೇ ದಿನ ಸಹೋದರಿ ಯಮನಲ್ಲಿ ಸಹೋದರನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ, ಕುಟುಂಬಗಳು ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತವೆ.

ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ಫೋಟಾ

ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯ ಬಳಿಕ ಭಾಯಿ ಫೋಟಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಹೋದರನ ಹಣೆಗೆ ಹಾಕುವ ಪವಿತ್ರ ತಿಲಕಕ್ಕೆ ‘ಫೋಟಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಹೋದರಿ ತಿಲಕವಿಡುವವರೆಗೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಎಡಗೈಯ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಗಂಧದ ಪೇಸ್ಟ್, ಕಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೊಸರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ಸಹೋದರನ ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ಸಹೋದರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭತ್ತದ ಕಾಳು ಮತ್ತು ದೂರ್ವೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ನಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಭೋಜನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಭಾಯಿ ಫೋಟಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಬರೆದ ಸಂದೇಶ್ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳದ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಾಡ್ಯದಂದೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಆರತಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಪೂಜೆ

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಗೋವಾ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಭಾವು ಬೀಜ್ ಅಥವಾ ಭಾಯಿ ಬೀಜ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಾವು’ ಎಂದರೆ ಸಹೋದರ. ‘ಬೀಜ್’ ಎಂದರೆ ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಮಾಸದ ಎರಡನೇ ದಿನ.

ಈ ದಿನ ಸಹೋದರಿಯರು ಸಹೋದರನಿಗೆ ಆರತಿ ಮಾಡಿ, ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವಿಟ್ಟು, ಒಣ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರನಿಗೆ ಆರತಿ ಮಾಡುವಾಗ ‘ಗೋಲಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಒಣ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಕಲಾವಾ ದಾರದಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆಯಿದೆ. ಸಹೋದರರಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಹಬ್ಬದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸಹೋದರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸಹೋದರನಿಲ್ಲದ ಸಹೋದರಿಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.

ಸಹೋದರಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಊಟ

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಾವನೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಯಮ ದ್ವಿತೀಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ‘ಭಗಿನಿ ಹಸ್ತ ಭೋಜನಂ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ಸಹೋದರಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಊಟ ಮಾಡುವುದು. ಸಹೋದರಿ ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ತಯಾರಿಸಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಹೋದರನಿಗೆ ಬಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಯಮುನೆ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಯಮನಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಈ ಆಚರಣೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರನಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸುವುದೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ.

ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳ ತಿಲಕ ಮತ್ತು ಅಖ್ರೋಟ್

ಹಿಮಾಲಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬ ಅತ್ಯಂತ ವರ್ಣರಂಜಿತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳ ತಿಹಾರ್ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಯಮ ಪಂಚಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಕೊನೆಯ ದಿನವನ್ನು ಭಾಯಿ ಟಿಕಾ ಎಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಿಕ್ಕಿಂ ಮತ್ತು ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಆಚರಣೆ ಇದೆ. ನೇವಾರ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಿಜಾ ಪೂಜೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಹೋದರನ ಸುತ್ತ ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಗೆರೆಯನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳ ಲಂಬವಾದ ತಿಲಕವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಸಪ್ತರಂಗಿ ಟಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಹೋದರನ ಕೊರಳಿಗೆ ಮಖಮಲಿ ಹೂವಿನ ಹಾರ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹೂವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಸಹೋದರನಿಗೆ ಸೆಲ್ ರೋಟಿ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಒಣ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಹೋದರರೂ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಗೆ ತಿಲಕವಿಟ್ಟು ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆ ಒಣಗುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ಹಾರ ಬಾಡುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸಹೋದರನಿಗೆ ಮೃತ್ಯು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಯಮುನೆ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಸಹೋದರಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಚಿಪ್ಪಿನ ಅಖ್ರೋಟ್ ಅನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಒಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಹೋದರನ ಜೀವನದಲ್ಲಿರುವ ಅಡೆತಡೆಗಳೂ ಮುರಿದುಹೋಗಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಒಂದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳು

ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ದೂಜ್ ಆಚರಣೆಯ ಹೆಸರುಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಕುಂಕುಮ, ಇನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ ಗಂಧ, ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿ ಅಥವಾ ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಆಚರಣೆಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಆಶಯ ಒಂದೇ. ಸಹೋದರನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಸಹೋದರಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭಾವನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಇದು ನಾರಿಶಕ್ತಿಯ ಪುರಾತನ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿ ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುವವಳಲ್ಲ; ಆಕೆಯೂ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಕಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಹಬ್ಬ ದೂರದೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನೂ ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮದುವೆಯಾದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತವರುಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರು ವಿಡಿಯೋ ಕರೆ ಮೂಲಕವೂ ತಿಲಕದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಲ್ಯದ ಬಳಿಕವೂ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷದ ಸಹೋದರಿಯೂ ಎಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷದ ಸಹೋದರನ ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಮದುವೆ, ದೂರ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಅಂತರ ಈ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

‘ಏಕ ಭಾರತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಕೇವಲ ಘೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಭಾಯಿ ದೂಜ್ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆರತಿ ತಟ್ಟೆಗಳು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತವೆ. ದೀಪಗಳು ಆರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಹೋದರರು ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು, ಗಂಧದ ಅಥವಾ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳ ತಿಲಕದ ಗುರುತು ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರಿಯರು ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ಮಥುರಾದ ವಿಶ್ರಾಮ ಘಾಟ್‌ನಿಂದ ಕಠ್ಮಂಡುವಿನವರೆಗೆ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ನಡುವಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಭರವಸೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನವೀಕರಣಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಯಮನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳು ಬಿದ್ದಿರುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಸಹೋದರಿಯ ಪ್ರೀತಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ.