ಗಂಗಾ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ: 'ಜನ ಗಂಗಾ' ಅಭಿಯಾನದ ಮೂಲಕ ನದಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ

ರಾಜ ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಂಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದುಬಂದಳು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರವೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಭಾರತ ತನ್ನ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನದಿಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ ಯೋಜನೆಯ ‘ಜನ ಗಂಗಾ’ ಸ್ತಂಭದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭಿಯಾನಗಳು, ಸಸಿ ನೆಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ತಳಮಟ್ಟದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನದಿಯೊಂದಿಗಿನ ಮಾನವ ಬಂಧವನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ವಾರಣಾಸಿ: ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ರಾಜ ಭಗೀರಥನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರ ಬೂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗಲೆಂದು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭಾರತದ ಮಣ್ಣಿಗೆ ತರಲು ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಗಂಗೆ ಕೇವಲ ನೀರಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಜೀವರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಹರಿದುಬಂದಳು, ಮತ್ತು ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಆ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ಪೋಷಿಸಿತು. ನದಿಯನ್ನು ಬರಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲವೆಂದು ನೋಡದೆ ಪೂಜನೀಯ ಜೀವಿಗಳಾಗಿ ಕಂಡ ಋಗ್ವೇದದ ‘ನದೀಸ್ತುತಿ ಸೂಕ್ತ’ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಗಂಗೆಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಬೆಳೆದವು, ಕವಿಗಳು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಿಕರು ಗಂಗಾ ಘಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಧನ್ಯಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದ ಕ್ಷಿಪ್ರ ನಗರೀಕರಣ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಒತ್ತಡವು ಗಂಗೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಮಳೆಗಾಲವೂ ತೊಳೆದುಹಾಕಲಾಗದಷ್ಟು ಭಾರವನ್ನು ಹೇರಿತು.

ನದಿಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವು ಕೇವಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (ತಾಂತ್ರಿಕ) ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ತಂದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಂತಹುದೇ ಮತ್ತೊಂದು ಶಕ್ತಿ ಬೇಕಿತ್ತು. 2014 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ‘ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ’ ಯೋಜನೆಯ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಆತ್ಮವನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ತರಲು ರೂಪಿಸಲಾದ ‘ಜನ ಗಂಗಾ’ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಂತನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ:
ಭಾರತದ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂರಕ್ಷಣೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ, ನದಿ ಮತ್ತು ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಧರ್ಮದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ‘ಜಲ ಸೇವೆ’ ಎಂಬುದು ಸಾರ್ಥಕ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ವಾರಣಾಸಿ, ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್ ಮತ್ತು ಹರಿದ್ವಾರದಂತಹ ಮಹಾನ್ ನದಿ-ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು ಬೆಳೆದವು. ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜನಸಂದಣಿಯಾದ ‘ಕುಂಭಮೇಳ’ವು, ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಆದೇಶವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದ ಅಂತರ ಹಾಗೂ ಅಸಡ್ಡೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದ ನಂಟು ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ‘ಜನ ಗಂಗಾ’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೆಣೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ.

ಸಮಗ್ರ ಅಭಿಯಾನದ ರೂಪುರೇಷೆ
ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶುಚಿತ್ವ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಸಮಗ್ರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಅಭಿಯಾನ’ವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಚರಂಡಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ನದಿ ದಂಡೆಗಳ (ರಿವರ್‌ಫ್ರಂಟ್) ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸೇರಿವೆ.

ಆದರೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ನೀರನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಬಹುದೇ ವಿನಃ, ಜನರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನದಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಯೋಜನೆಯ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳು ಬೇಗನೇ ಅರಿತುಕೊಂಡರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಪೈಪ್‌ಲೈನ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಜನರನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಒಂದು ಸ್ತಂಭದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು.

‘ಜನ ಗಂಗಾ’ ಮತ್ತು ‘ಜನ ಭಾಗೀದಾರಿ’ಯ ಕಲ್ಪನೆ
ಆ ಸ್ತಂಭವೇ ‘ಜನ ಗಂಗಾ’, ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ‘ಜನ ಭಾಗೀದಾರಿ’ (ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ). ಸರ್ಕಾರ ಮಾತ್ರ ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿದ ನದಿಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹೊಣೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಜನ ಗಂಗಾ ಕೇವಲ ನದಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನದಿಯ ಭವಿಷ್ಯದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವರೇ ಹೊರಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಗರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ:
ಸಂಘಟಿತ ಶುಚಿತ್ವ ಅಭಿಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ 16 ರಿಂದ 31 ರವರೆಗೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ‘ಗಂಗಾ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಪಖವಾಡ’ (ಗಂಗಾ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪಾಕ್ಷಿಕ) ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಹಾಗೂ ದೆಹಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳ ಲಕ್ಷಾಂತರ ನಾಗರಿಕರು ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಾರ ನಡೆಯುವ ಶುಚಿತ್ವ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಈಗ ನಿರಂತರ ನಾಗರಿಕ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ.

ಗಂಗಾ ಮಾತೆಗೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ:
ನದಿಯ ಆರೋಗ್ಯವು ಅದರ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆಯೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಸಸ್ಯವರ್ಗವು ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತವನ್ನು ತಡೆದು ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಏಕ್ ಪೇಡ್ ಮಾ ಕೆ ನಾಮ್’ (ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಸಿ) ಅಭಿಯಾನವು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಪರ್ಶ ನೀಡಿದೆ. ಜನರು ತಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಗೌರವವಾಗಿ ಸಸಿ ನೆಡಲು ಇದರಲ್ಲಿ ಕರೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ‘ಗಂಗಾ ಮಾತೆ’ಯ ಮೇಲಿನ ಪರಿಸರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನದ ಆಚರಣೆಗಳು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೇಗ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಯುವಜನರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ:
ಯಾವುದೇ ಚಳವಳಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಬೇಕು. ನದಿ ತೀರದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಶಾಲೆಗಳು, ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಪ್ರಬಂಧ, ವರ್ಣಚಿತ್ರ, ಚರ್ಚಾಸ his ಹಾಗೂ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ‘ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಗಂಗಾ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು’, ಇಕೋ-ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಮತ್ತು NCC ಯುನಿಟ್‌ಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನದಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿಸಿವೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿನಚರಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ:
ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ ಯೋಜನೆ ನದಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ದಿನಚರಿಯ ಭಾಗವಾಗಿಸಿದೆ. ಗಂಗೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನದಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ಸವಿನೆನಪಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುವ ‘ಗಂಗಾ ಉತ್ಸವ’ವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಕಲಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂವಾದಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೇ ಸೇವೆ’ ಮತ್ತು ‘ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಗ ದಿನ’ಗಳಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳು ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ನದಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ, ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ (BSF) ಯ ಮಹಿಳಾ ಪಡೆ ನಡೆಸಿದ ‘ಆಲ್-ವುಮೆನ್ ರಿವರ್ ರೇಫ್ಟಿಂಗ್’ (ಸಾಹಸಯಾತ್ರೆ) ಸಾಹಸವು ಗಂಗೋತ್ರಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಸಾಗಿತು. ಹಾದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಾ, ನದಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಜನ ಭಾಗೀದಾರಿಯ ಸೈನಿಕರು: ‘ಗಂಗಾ ಪ್ರಹರಿಗಳು’
ಈ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದು ತಳಮಟ್ಟದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಜಾಲ. ‘ಗಂಗಾ ಪ್ರಹರಿಗಳು’ ನದಿ ತೀರದ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತಾ ಜಲಚರಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕಾವಲುಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಗಂಗಾ ಸೇವಾ ದೂತರು’ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಿತ ಅಭಿಯಾನಗಳು ತಲುಪಲಾಗದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ನದಿಯ ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಮಾನವ ಮತ್ತು ನದಿಯ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನದಿಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದೇ ಈ ಬಾಂಧವ್ಯ.

‘ಜನ ಗಂಗಾ’ ಮೂಲಕ ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ ಯೋಜನೆಯು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದೆ. ರಾಜ ಭಗೀರಥನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನದಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಕಥೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಕಥನವು, ಇಂದು ಸಸಿ ನೆಡುವಿಕೆ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪಾಕ್ಷಿಕ ಮತ್ತು ತರಗತಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳ ಮೂಲಕ ನದಿಗಾಗಿ ಮರುಪೂಜನ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದೆ.