ನಮ್ಮ ಸನಾತನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿ, ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ನೀರು ಹಾಗೂ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡು ಪೂಜಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಜೀವರಾಶಿಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ, ಆ ಭಗವಂತ ನೀಡಿದ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅತಿಯಾದ ದುರಾಸೆಯಿಂದ ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಏಕೈಕ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದರೆ ಅದು ಮನುಷ್ಯ. ಎಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ನದಿಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟ-ಗುಡ್ಡಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನೈರ್ಮಲ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯು ತಾನು ವಾಸಿಸುವ ಪರಿಸರವನ್ನು ಗಲೀಜು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಚತುರ್ವಿಧ ವನ’ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ವಿಜ್ಞಾನ
ಇಂದಿನ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ‘ಕೋರ್ ಝೋನ್’ (Core Zone), ‘ಬಫರ್ ಝೋನ್’ (Buffer Zone) ಮತ್ತು ‘ಟ್ರಾನ್ಸಿಶನ್ ಝೋನ್’ (Transition Zone) ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಮ್ಮ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ವೈದಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು:
ಮಹಾವನ: ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯ. ಮಾನವನ ಪ್ರವೇಶ ಹಾಗೂ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವಿಲ್ಲದೆ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಜ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
ತಪೋವನ: ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಧಕರು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಶಾಂತಿಯುತ ಭಾಗ. ಗುರುಕುಲಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಮೇಯಲು ಬೇಕಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಇಲ್ಲಿದ್ದವು.
ಕಾಮ್ಯವನ: ಮಾನವನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಅರಣ್ಯ. ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು, ಹಣ್ಣು-ಹಂಪಲು, ಸೌದೆ, ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಮಿತ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಮನೆ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಮರಮುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಶ್ರೀವನ: ವಾಸಸ್ಥಳದ ಬಳಿ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಉಪವನ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ನದಿಗಳ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಔಷಧೀಯ ಗುಣ
ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಭೋಗದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ನೋಡದೆ, ಪೂಜನೀಯ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಂಡರು. ಮನುಷ್ಯನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು (ಕಾಮ್ಯವನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀವನ) ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ (ಮಹಾವನ) ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅದ್ಭುತ ಜೀವನಶೈಲಿ ಇದಾಗಿತ್ತು.
ಗಂಗಾ, ಕಾವೇರಿ, ಯಮುನಾ ಮುಂತಾದ ನದಿಗಳು ಬೆಟ್ಟ-ಗುಡ್ಡಗಳು ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿಯುವಾಗ ಅನೇಕ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ನದಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ಮೊದಲು ದಡದಲ್ಲಿ ಮೈಮೇಲಿನ ಕೊಳೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಆ ನಂತರವಷ್ಟೇ ನದಿಗೆ ಇಳಿದು ಪುಣ್ಯಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಆದರೆ ಇಂದು ನಾವು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಕಲುಷಿತ ನೀರನ್ನು ನದಿಗಳಿಗೆ ಹರಿಸಿ, ಆ ನೀರಿನ ಔಷಧೀಯ ಹಾಗೂ ದೈವಿ ಗುಣವನ್ನು ವಿಷಕಾರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಅವುಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುವ ನಾವು, ಅವುಗಳ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಪುಣ್ಯಸ್ನಾನದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುವ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳು, ಕೊಳೆತ ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃ ತರ್ಪಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳಿಗೆ ಎಸೆಯುವ ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದಾಗಿ ನದಿಗಳು ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಸಂಗತಿ.”ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮನುಷ್ಯನ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಬಲ್ಲದೇ ಹೊರತು ಆತನ ದುರಾಸೆಯನ್ನಲ್ಲ” ಎಂಬ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಮಾತು ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಚತುರ್ವಿಧ ವನ’ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಆಧುನಿಕ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ (City Planning) ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು, ನದಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾವು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಹಸಿರಾದ ಮತ್ತು ಜೀವಂತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯ.
- ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ ಲೋಕೇಶ್ ಶರ್ಮಾ
ಲೇಖಕ ಹಾಗೂ ಪತ್ರಕರ್ತ
ಬೆಂಗಳೂರು
