ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ: 2030ರೊಳಗೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರದ ಗುರಿ

ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ ಅಭಿಯಾನ ಆರಂಭವಾದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 20.1ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ, ಮೋದಿ ಸರ್ಕಾರವು ಪಂಚಾಯತ್ ಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪೋರ್ಟಲ್ ಮತ್ತು 2030ರ ಗಡುವಿನೊಂದಿಗೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಅಭಿಯಾನ ಆರಂಭಿಸಿದೆ.

ಐದು ಯುವತಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಟುಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ-6 (NFHS-6, 2023-24) ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ. 20ರಿಂದ 24 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ 18 ವರ್ಷ ತುಂಬುವ ಮೊದಲೇ ಮದುವೆಯಾದವರ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 20.1ರಷ್ಟಿದೆ. NFHS-5 (2019-21)ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 23.3ರಷ್ಟಿತ್ತು. ಅಂದರೆ, 3.2 ಶೇಕಡಾಂಶ ಅಂಕಗಳಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಅದೇ ರೀತಿ, 25ರಿಂದ 29 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವಿವಾಹ ವಯಸ್ಸಾದ 21 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮದುವೆಯಾದವರ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 17.7ರಿಂದ ಶೇ. 15.9ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದಿಂದ ಹಲವು ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮದುವೆಯಾಗುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಧರಿಸುವ ಅಪಾಯ ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಬಡತನ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ನವೆಂಬರ್ 27, 2026ರಂದು ‘ಬಾಲ್ ವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ್’ (BVMB) ಅಭಿಯಾನ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲಿವೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 6.85 ಲಕ್ಷ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿದ್ದು, 12.47 ಕೋಟಿ ಜನರನ್ನು ತಲುಪಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, 42.01 ಲಕ್ಷ ನಾಗರಿಕರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನಷ್ಟೇ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಪರಿಗಣಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾದ ಸುಧಾರಣಾ ಹೋರಾಟ

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದೊಳಗಿಂದಲೇ ಈ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಸಮಾಜವೂ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದವು.

ಈ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹರ ಬಿಲಾಸ್ ಶಾರದಾ ಅವರು ಮಂಡಿಸಿದ ಮಸೂದೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ 1929ರಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ಇದು ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಕಾಯ್ದೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಬದಲು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಅದರ ಜಾರಿಯೂ ದುರ್ಬಲವಾಗಿತ್ತು.

ಇಲ್ಲಿನ ಪಾಠ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಕಾನೂನು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಾಜದ ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿಸುವ ಕೆಲಸ ಸಮಾಜದಿಂದಲೇ ಆಗಬೇಕು. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆಯಬೇಕು.

ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿ: ಕಾನೂನುಗಳಿದ್ದರೂ ದುರ್ಬಲ ಜಾರಿ

ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದವು. 1961ರಲ್ಲಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. 2006ರಲ್ಲಿ ಯುಪಿಎ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ (PCMA) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಶಾರದಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆ ಇಂದಿನ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ವಿರೋಧಿ ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಕಾನೂನಿನ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಇಳಿಕೆಯೂ ಕಂಡುಬಂತು. NFHS ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 18 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮದುವೆಯಾದ ಯುವತಿಯರ ಪ್ರಮಾಣ 2005-06ರಲ್ಲಿ ಶೇ. 47.4ರಷ್ಟಿತ್ತು. 2015-16ರ ವೇಳೆಗೆ ಅದು ಶೇ. 26.8ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಯಾದದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಆದರೆ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬೇರೆಯೇ ಇತ್ತು. ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ. 2010ರಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪೊಲೀಸರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಕೇವಲ 60 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದರು. 2011ರಲ್ಲಿ 113, 2012ರಲ್ಲಿ 169 ಮತ್ತು 2013ರಲ್ಲಿ 222 ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದವು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ NFHS-3 ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಯುವತಿಯರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.

2005ರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯು 2010ರ ವೇಳೆಗೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಗುರಿ ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಯಿತು.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕರಡು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯ ಕುರಿತು ಜುಲೈ 2013ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಯೋಜನೆ ಕರಡು ಹಂತದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ಕಾಯ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮ ಇರಲಿಲ್ಲ. 2024ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಉಪಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುವಂತೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚನೆ ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು.

ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು, ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಗುರಿಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಗ್ರಾಮಮಟ್ಟದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ನಿರಂತರ ಅಭಿಯಾನದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಡ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ಸುಧಾರಣೆಗಿಂತ ಚುನಾವಣಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ?

ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ನಿಲುವು ಹಲವು ಬಾರಿ ಚುನಾವಣಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಈ ಲೇಖನದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇದಕ್ಕೆ 1986ರ ಶಾ ಬಾನೋ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆ ಶಾ ಬಾನೋ ಅವರಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಜೀವನಾಂಶ ನೀಡುವಂತೆ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಂತರ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರವು ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ (ವಿಚ್ಛೇದನದ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯಿಂದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿನ ಪರಿಣಾಮ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು ಸೀಮಿತವಾಯಿತು.

ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ತಕ್ಷಣದ ತ್ರಿವಳಿ ತಲಾಖ್ ವಿರುದ್ಧ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ 2017ರಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ ಮೋದಿ ಸರ್ಕಾರವು ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ (ವಿವಾಹದ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ತಲಾಖ್-ಇ-ಬಿದತ್ ಅನ್ನು ಅಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.

ಎರಡೂ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಹೆಸರು ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಒಂದು ಕಾಯ್ದೆ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಯ್ದೆ ಒತ್ತಡದ ನಡುವೆಯೂ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಲೇಖನದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಇಂದಿನ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಅಭಿಯಾನದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ನಿಲುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಇದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ: ಬೇಟಿ ಬಚಾವೋ ಬೇಟಿ ಪಢಾವೋ

ಎನ್‌ಡಿಎ ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಆರಂಭವಾದವು. 2015ರ ಜನವರಿ 22ರಂದು ಹರಿಯಾಣದ ಪಾಣಿಪತ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಬೇಟಿ ಬಚಾವೋ ಬೇಟಿ ಪಢಾವೋ’ (BBBP) ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯದ HMIS ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಜನನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು 2014-15ರಲ್ಲಿ 918ರಷ್ಟಿತ್ತು. 2024-25ರಲ್ಲಿ ಅದು 929ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ದಾಖಲಾತಿ ಪ್ರಮಾಣವೂ 2014-15ರ ಶೇ. 75.51ರಿಂದ 2025-26ರಲ್ಲಿ ಶೇ. 83.4ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಮದುವೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ. ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷವೂ ಮದುವೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ, ಬೇಟಿ ಬಚಾವೋ ಬೇಟಿ ಪಢಾವೋ ಯೋಜನೆಯು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿತು. ಈಗ ಈ ಯೋಜನೆಯು ಒನ್ ಸ್ಟಾಪ್ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 181 ಮಹಿಳಾ ಸಹಾಯವಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ‘ಮಿಷನ್ ಶಕ್ತಿ’ಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.

2021ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಕನಿಷ್ಠ ವಿವಾಹ ವಯಸ್ಸನ್ನು 18ರಿಂದ 21ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ 17ನೇ ಲೋಕಸಭೆಯ ಅವಧಿ ಮುಗಿದು ವಿಸರ್ಜನೆಯಾದಾಗ ಆ ಮಸೂದೆ ರದ್ದಾಯಿತು. ಮಹಿಳೆಯರ ವಿವಾಹ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಏಕರೂಪಗೊಳಿಸುವ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದೇ ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ: ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆ

ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯವು 2024ರ ನವೆಂಬರ್ 27ರಂದು ‘ಬಾಲ್ ವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ್’ (BVMB) ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿ 5.3ಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವನ್ನು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು ಸಚಿವಾಲಯ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. NFHS-5 ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿರುವ 257 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ಯೆ ತೀವ್ರವಾಗಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.

ಈ ಅಭಿಯಾನವು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. 2006ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿ (CMPO) ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅನೇಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿರಲಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಸ್ತುತ BVMB ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ 71,882 ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ 59,686 ಮಂದಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳು ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಅವರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕಣ್ಗಾವಲಿಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

BVMB ಪೋರ್ಟಲ್ stopchildmarriage.wcd.gov.in ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿ ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಡೆಯಲಿರುವ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ದೂರು ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು.

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಡೆಸುವ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನೂ ಇದೇ ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲಿ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದುವರೆಗೆ ಈ ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ 4,536 ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವಿವರ ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಕ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. BVMB ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ 40.96 ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. MyGov ಮೂಲಕ ಮತ್ತೊಂದು 1.05 ಲಕ್ಷ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ.

ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದ್ಧತೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದಲೇ.

100 ದಿನಗಳ ವಿಶೇಷ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನ

ಅಭಿಯಾನದ ಮೊದಲ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯವು 2025ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 4ರಂದು ವಿಜ್ಞಾನ ಭವನದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 100 ದಿನಗಳ ವಿಶೇಷ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅಭಿಯಾನವು 2025ರ ನವೆಂಬರ್ 27ರಿಂದ 2026ರ ಮಾರ್ಚ್ 8ರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನದವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು.

ಈ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನವೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ವರೆಗೆ ಶಾಲೆಗಳು, ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ, ಪ್ರಬಂಧ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.

ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.

ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮದುವೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಅಡುಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು, ಟೆಂಟ್ ಹೌಸ್‌ಗಳು, ಡಿಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಯಿತು. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಡೆಸಲು ಊಟ, ಪೆಂಡಾಲ್ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವವರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ, ಅಂತಹ ಮದುವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಫೆಬ್ರವರಿ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆಗಳ ವಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸುವ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಂತೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಈ ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೆ ಸಮಾಜದೊಳಗಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸುಧಾರಣಾ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಮುದಾಯದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಯಿತು.

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಗೆ ಕಠಿಣ ಕಾನೂನು ಜಾರಿ

ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾನೂನನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದೂ ಅಗತ್ಯ. ಎನ್‌ಡಿಎ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಪ್ರಕರಣಗಳ ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆಗಳ ಬ್ಯೂರೋ (NCRB) ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2015ರಲ್ಲಿ 293 ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದವು. 2019ರಲ್ಲಿ 523, 2020ರಲ್ಲಿ 785 ಮತ್ತು 2021ರಲ್ಲಿ 1,050 ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ.

2023ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ 6,038ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವ್ಯಾಪಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯೊಂದರಲ್ಲೇ 5,267 ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದವು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ ಎಂದರೆ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದಿದ್ದ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈಗ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಹೇಳಿದೆ.

2006ರ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯು ಇಂತಹ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನಿನ ಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಬರುವ ಅಪರಾಧಗಳು ಸಂಜ್ಞೇಯ ಮತ್ತು ಜಾಮೀನುರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವವರು, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುವವರು, ನೆರವಾಗುವವರು ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು. ಪೋಷಕರಿಗೂ ಈ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಕಠಿಣ ಕಾರಾಗೃಹ ಶಿಕ್ಷೆ, ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿವರೆಗೆ ದಂಡ ಅಥವಾ ಎರಡನ್ನೂ ವಿಧಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ನಡೆಯಲಿರುವ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳು ತಡೆಯಾಜ್ಞೆ ನೀಡಬಹುದು. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಜೀವನಾಂಶ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯದ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಇಂತಹ ವಿವಾಹಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

2024ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ಎನ್‌ಲೈಟನ್‌ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ವಾಲಂಟರಿ ಆಕ್ಷನ್ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಗ್ರ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇಮಕ, ವಿಶೇಷ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಘಟಕಗಳ ರಚನೆ, ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ದೂರು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿತು.

ಇದಾದ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ BVMB ಅಭಿಯಾನವು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚಿಸಿದ ಹಲವು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದಿತು.

ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯದಂತಹ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ವಿವಾಹಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ತಡೆಯಲು ಜಿಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರು ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳು

NFHS-6 ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇಳಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವು 10.1 ಶೇಕಡಾಂಶ ಅಂಕಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ 7.4 ಅಂಕಗಳು, ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ 6.5, ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ 6.2 ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರದಲ್ಲಿ 6.1 ಅಂಕಗಳಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಈಗ 28 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಮಿಜೋರಾಂ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 16.2ರಿಂದ ಶೇ. 8.8ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಶೇ. 23.5ರಿಂದ ಶೇ. 17.9ಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶೇ. 21.3ರಿಂದ ಶೇ. 15.3ಕ್ಕೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೂ ಎದುರಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು

ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಇನ್ನೂ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. NFHS-6 ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಶೇ. 36.4, ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಶೇ. 34.6 ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶೇ. 34.0ರಷ್ಟು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣವಿದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶೇ. 23.3ರಷ್ಟು ಯುವತಿಯರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 11.4ರಷ್ಟಿದೆ.

ಬಡತನ, ವಲಸೆ, ವರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆತಂಕಗಳು ಇನ್ನೂ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ತ್ವರಿತ ಜಾರಿ—ಈ ಮೂರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಬೇಕು.

ಹೀಗಾಗಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಮೂರನೇ ವರ್ಷದ ಗಮನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕ್ರಮಗಳತ್ತ ಇರಲಿದೆ. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧಾಧಿಕಾರಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು, ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು, ದೂರುಗಳ ಮೇಲೆ ತ್ವರಿತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು, ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳಾಗಿವೆ.

ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬದ್ಧತೆ

19ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಒಂದು ಕೆಟ್ಟ ಪದ್ಧತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವೆಂದು ಅವರು ಒಪ್ಪಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವೇ ಒಳಗಿನಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಬಾಲ್ ವಿವಾಹ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ್ ಅಭಿಯಾನದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಗತಿಯು ಆ ನಂಬಿಕೆಗೆ ನಿರಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯೂ ಬೆಂಬಲವಾಗಿ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಯಾರು ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾನೂನನ್ನು ದೇಶದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೂ ತಲುಪಿಸಲು ಯಾರು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳು, ಕರಡು ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಈಡೇರದ ಗುರಿಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಈಗಿನ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿ ಪಂಚಾಯತ್‌ನಲ್ಲೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪೋರ್ಟಲ್ ರೂಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರನ್ನು ತಲುಪುವ ಅಭಿಯಾನ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದೆ.

2030ರ ಗುರಿ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ, ಮದುವೆ ಋತುವಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ಋತುವಿನವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ವೇಗವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಇದೇ ರೀತಿ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಮುಂದಿನ NFHS ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಗುರಿಯತ್ತ ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸಬಹುದು.