ಭಾರತೀಯ ಏಕತೆಯ ಸಂಕೇತ- ಗಣೇಶೋತ್ಸವ

ಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಗಣಪ, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಜೀವನದ ಒಂದೊಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಭಾರತವೆಂದರೆ ಹಬ್ಬಗಳ ನಾಡು. ಇಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಬ್ಬಕ್ಕೂ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ, ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನವೇ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಏಕತೆಯ ಜೀವಂತ ಸಂಕೇತ. ಮನೆ ಮನಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಹಳ್ಳಿ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ಭಾವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ಹಬ್ಬ, ಜಾತಿ, ಮತ, ಭಾಷೆ, ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಎಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ಗಣೇಶನ ಜನನದ ಕುರಿತು ಹಲವು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಶಿವಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಪಾರ್ವತಿದೇವಿಯು ತನ್ನ ಮೈಯ ಕೊಳೆಯಿಂದ ಒಂದು ಸುಂದರ ಬಾಲಕನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ತಾನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕಾವಲು ಕಾಯಲು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಬಂದು ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಬಾಲಕನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಶಿವನು ಆ ಬಾಲಕನ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕಂಡು, ಶಿವನು ತನ್ನ ಗಣಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ಕಾಣುವ ಜೀವಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ತರಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣುವುದು ಒಂದು ಆನೆ. ಅದರ ತಲೆಯನ್ನು ತಂದು ಬಾಲಕನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಗಜಾನನನ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ “ಗಣಪತಿ”- ಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿ, ಎಲ್ಲಾ ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲೂ ಮೊದಲ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹನೆಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು. ಸಾತವಾಹನ, ಚಾಲುಕ್ಯ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲೂ ಗಣಪತಿ ಪೂಜೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರು ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು. ಅವರು ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಆಯಾಮ ಸಿಕ್ಕಿತು. 1893 ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಮಾನ್ಯ ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕರವರು, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದಾಗ, ಜನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಹಚ್ಚಲು ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಬ್ಬವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. “ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ” ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಹೀಗೆ. ಮುಂಬೈಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಚಳುವಳಿ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹರಡಿತು. ಹಬ್ಬದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಜನರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ದೇಶಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.

ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಗಣೇಶನು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರತೀಕ. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಒಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಅವನ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ- ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಯೋಚಿಸು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಗಳು – ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸು ಎನ್ನುತ್ತವೆ. ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳು – ಹೆಚ್ಚು ಕೇಳು, ಕಡಿಮೆ ಮಾತನಾಡು ಎನ್ನುತ್ತವೆ. ಸೊಂಡಿಲು – ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆ – ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದು ಕೆಟ್ಟದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಂತ – ತ್ಯಾಗದ ಸಂಕೇತ. ಅವನು ಬರೆದ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ, ತನ್ನದೇ ಒಂದು ದಂತವನ್ನು ಮುರಿದು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಲೇಖನಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದನು. ಇಲಿ ಅವನ ವಾಹನ. ಆನೆಯಂತಹ ದೈತ್ಯ ದೇಹದವನು ಇಲಿಯಂತಹ ಸಣ್ಣ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದು ಸಣ್ಣದು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಸಮಾನ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ “ವಸುಧೈವ ಕುಟುಂಬಕಂ” ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ. ಇಂದು ಕೇವಲ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿವರೆಗೆ, ಗುಜರಾತಿನಿಂದ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದವರೆಗೆ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ, ಮುಂಬೈನ ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್ ಚಾ ರಾಜಾ, ಪುಣೆಯ ದಗಡುಶೇಠ್ ಗಣಪತಿ, ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಖೈರತಾಬಾದ್ ಗಣಪತಿ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.

ಈ ಹಬ್ಬದ ವಿಶೇಷವೇನೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿ ಇಲ್ಲ, ಜಾತಿಯ ತಾರತಮ್ಯವಿಲ್ಲ. ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬಹುದು, ಎಲ್ಲರೂ ಪೂಜಿಸಬಹುದು. ಬಡವ-ಬಲ್ಲಿದ, ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ “ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ ಮೋರಯಾ” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನೆರೆಹೊರೆಯವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ, ಹಣ ಹೊಂದಿಸಿ, ಮಂಟಪ ಕಟ್ಟಿ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಅದ್ಭುತ ಸಾಧನ.

ಮೊದಲ ಪೂಜಕ, ವಿಘ್ನವಿನಾಶಕ. ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶುಭಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು “ಪ್ರಥಮ ಪೂಜ್ಯ”. ಮದುವೆ ಇರಲಿ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶವಿರಲಿ, ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರವಿರಲಿ, ಪರೀಕ್ಷೆಯಿರಲಿ – ಮೊದಲು ನೆನೆಯುವುದು ಗಣಪತಿಯನ್ನು. ಅವನು “ವಿಘ್ನವಿನಾಶಕ” – ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು. ಇದರ ಹಿಂದಿರುವ ತಾತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ವಿವೇಚನೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಸಂಕೇತವೇ ಗಣೇಶ ಪೂಜೆ. ಗಣೇಶನು ಬುದ್ಧಿಯ ಅಧಿದೇವತೆ. ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವುದು.

ಯುವಕರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಸೆಲೆ. ಇಂದಿನ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಯುವಶಕ್ತಿಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುವ ಈ ಹಬ್ಬದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಯುವಕರೇ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಚಂದಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಮೂರ್ತಿ ತರುವುದು, ಮಂಟಪ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದು, ಪ್ರಸಾದ ವಿತರಿಸುವುದು – ಎಲ್ಲವೂ ಯುವಕರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುವಕರಿಗೆ ನಾಯಕತ್ವ ಗುಣ, ಸಂಘಟನಾ ಚತುರತೆ, ಹಣಕಾಸು ನಿರ್ವಹಣೆ, ತಂಡದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆ ಗಣೇಶ ಮಂಡಳಿಗಳು ರಕ್ತದಾನ ಶಿಬಿರ, ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿ, ಉಚಿತ ಆರೋಗ್ಯ ತಪಾಸಣೆ, ಬಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ವಿತರಣೆ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯ ವೇದಿಕೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮನೆ ಮನಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯ ಹಬ್ಬ. ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಮತ್ತೊಂದು ಸೌಂದರ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು ಮನೆಮನೆಯ ಹಬ್ಬವೂ ಹೌದು, ಬೀದಿಯ ಹಬ್ಬವೂ ಹೌದು. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಮಣ್ಣಿನ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಕುಟುಂಬದವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳು ಗಣಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮೋದಕ, ಕಡುಬು ಮಾಡಲು ತಾಯಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಗಣಪತಿಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕುಟುಂಬದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಕಲ್ಪನೆ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಗಣಪತಿ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳು, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮುಕ್ತ ಅಲಂಕಾರ – ಇದು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ನಾವು ಕೊಡುವ ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಶ. ಗಣೇಶನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ದೇವರು, ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಅರಿವು ಈಗ ಜನರಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತಿದೆ.

ಹೀಗೆ, ಗಣೇಶೋತ್ಸವವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಮೂರ್ತಿಯ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ತತ್ವ, ಒಂದು ಚಿಂತನೆ, ಒಂದು ಜೀವನ ಶೈಲಿ. ಅದು ನಮಗೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಲು, ಸಣ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಲು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಾಣಲು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ತಿಲಕರು ಕಂಡ ಕನಸಿನಂತೆ, ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಇಂದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಜನರು ದಕ್ಷಿಣದ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪೂರ್ವದ ಜನರು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. “ಗಣಪತಿ ಬಪ್ಪಾ ಮೋರಯಾ” ಎಂಬ ಒಂದೇ ಘೋಷಣೆ ಇಡೀ ದೇಶವನ್ನು ಒಂದೇ ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವು ಭಾರತೀಯ ಏಕತೆಯ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಇರುವವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಏಕತೆ ಅಜರಾಮರವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.